Психоделиктік заттардың клиникалық зерттеулердегі шектеулері
Психоделиктік заттар, яғни сананы өзгертуге қабілетті дәрілер, соңғы жылдары ғылыми зерттеулердің негізгі назарындағы тақырыпқа айналды. Бұл заттарға сиқырлы саңырауқұлақтардан алынатын псилоцибин сияқты қосылыстар жатады. Олардың потенциалы депрессия, посттравматикалық стресс бұзылысы, тәуелділік және тіпті семіздік сияқты түрлі ауруларды емдеуде қарастырылуда. Психоделиктер туралы ғылыми қызығушылық өткен онжылдықта күрт өсті. Дегенмен, олардың клиникалық сынақтары әдетте көлемі аз әрі көптеген қиындықтарға ұшырап келеді. Соңғы зерттеулер бұл заттардың тиімділігін бағалаудағы күрделілікті және олар туралы артық бағалаудың қаншалықты кең таралғанын көрсетті.
Клиникалық сынақтардың ерекшелігі мен қиындықтары
Психоделиктерді зерттеуде басты кедергі – “жабу” (blinding) әдісін қойып жүзеге асырудың қиындығы. Жаңа дәрінің тиімділігін анықтауда рандомизацияланған бақылау сынақтары ең сенімді тәсіл саналады. Мұнда кейбір қатысушылар дәріні қабылдап, қалғандары плацебо алады. Ең әділ сынақ үшін пациенттер өздеріне не берілетіні туралы білмеуі тиіс. Бірақ психоделиктер жағдайында бұл мүмкін емес, себебі олардың әсері, әсіресе галлюцинациялар, анық көрінеді.
Германияда жасалған бір зерттеу 144 емдеуге төзімді депрессияға шалдыққан еріктіге псилоцибиннің жоғары немесе төмен дозасын, сондай-ақ “қозғаушы” әсері бар, бірақ галлюцинация туғызбайтын плацебоны қоса психотерапиямен берді. Қатысушылар мен зерттеушілер кімнің нақты дәрі алғанын білмеді. Псилоцибин алғандар симптомдарының жеңілдегенін көрсетті, бірақ бұл нәтиже плацебо тобынан статистикалық маңызды ерекшеленген жоқ. Ал алты аптадан кейін пайда болған айырмашылықтар екі нәтиженің қарама-қайшылығын көрсетіп, зерттеу қорытындысын сенімді деп санауға кедергі жасады.
Қосымша зерттеулер мен салыстырмалар
UCSF зерттеушісі Balázs Szigeti бастаған топ психоделиктер мен дәстүрлі антидепрессанттарды “ашық таңбалау” әдісімен зерттеген сынақтарды талдады. Мұнда қатысушылар психоделик немесе антидепрессант қолданғандарын білді. 24 сынақтың қорытындысы бойынша, психоделиктердің әсері антидепрессанттардан айтарлықтай артық емес.
Oл зерттеуші өз ізденісін психоделиктерді қолдайтын дәлел ретінде көрсетуге талпынды, алайда алынған деректер керісінше нәтиже берді. Сонымен бірге, плацебо әсері дәстүрлі антидепрессант зерттеулерінде өте күшті. Мысалы, депрессияны бағалау шкаласында дәрілік препарат симптомдарды шамамен 10 ұпайға, ал плацебо шамамен 8 ұпайға төмендетеді. Сонымен салыстырғанда, психоделиктер сынақтарындағы плацебо әсері айтарлықтай әлсіз – бар болғаны 4 ұпай. Бұл жағдайда, психоделик заттың симптомдарды жақсартуы 10 ұпай болса да, плацебоға қарағанда айырмашылық 6 ұпай ғана көрінеді, бұл әсердің шамадан тыс бағалануының қате иллюзиясын туғызады.
“Knowcebo” әсері және нәтижелердің бұрмалануы
Психоделик сынақтарындағы плацебо тобындағы адамдар өздеріне дәрі емес екенін біліп, көңіл-күйлері төмендеуі мүмкін. Бұл “носебо” деп аталатын жағымсыз плацебо әсеріне ұқсас, бірақ нақтырақ айтқанда “knowcebo” деп аталады. Бұл фактор клиникалық сынақтардың тұтастай нәтижесін бұрмалауы ықтимал. Яғни, плацебо әдеттегіден әлсіз әсер көрсетеді, сол себепті активті дәріні жақсырақ әсер етті деп қабылдауға әкеліп соғады.
Психоделиктердің ғылыми және мәдени контексті
Психикалық денсаулық саласында соңғы 40 жылда жаңа емдеу жолдары пайда болған жоқтың қасы. Селективті серотонинді қайта қабылдауды тежегіш дәрілердің пайда болуы осы саладағы ірі жаңалық болды. Сондықтан мамандар жаңа терапия тәсілдерін іздеуде. Психоделиктер мәдени жағынан да ерекше қызығушылық тудырады, сондықтан ғылыми қоғамда олардың мүмкіндіктері мен тәуекелдері туралы пікірталастар кең таралған.
Ғылыми қауымдастықта психоделиктердің артық бағалануы кейде алаңдатса да, кейбір зерттеушілер бұл үрдісті пациенттердің жақсаруына ықпал ететін үміт ретінде қарастырады. Плацебо эффектісінің күшін ескерсек, психоделиктерге деген жоғары күту емнің нәтижесін жақсартады деген тұжырым бар. Сонда да, бұл терапия әдістерінің тиімділігі мұқият әрі әділ зерттелуі қажет.
Қолданбалы маңызы және әрі қарайғы перспектива
Психоделиктерді емдеуге қолдану әлеуеті бар, әсіресе депрессия сияқты ауыр психикалық бұзылыстарда. Алайда олардың пайдасы мен әсері нақтылауды қажет етеді. Клиникалық сынақтар мен әдістемелік қиындықтарды ашық мойындай отырып, келешекте бұл дәрілердің қолданылуы кеңеюі ықтимал. Медицинаның мақсаты – науқастарды қолдау, сол себепті әмбебап нәтижеге қарамастан, кейбір адамдарға психоделиктер көмектесе алатыны маңызды.
Қорытынды
Психоделиктердің медицналық зерттеулер мен қолданудағы рөлі күрделі әрі көпқырлы. Клиникалық сынақтардың қиыншылықтары мен плацебо эффектінің күші бұл заттардың шынайы тиімділігін бағалауда кедергі жасайды. Ғылыми тұрғыдан әділ әрі мұқият зерттеулер мұндай дәрілердің медицинада қаншалықты орны болатынын анықтауға мүмкіндік береді. Осы саладағы зерттеулердің нәтижесі емдеу әдістерін жетілдіру мен пациенттерге жаңа үміт сыйлауда маңызды.
Дереккөз: MIT Technology Review