Тұқым қуалайтын донорлар санына шектеу керек – еуропалық ұрықтандыру ұйымының ұстанымы
Кіріспе
Жасанды жолмен ұрпақ алу дәстүрі мен технологиялары соңғы онжылдықтарда үлкен қарқын алғанымен, тұқым қуалайтын донорлардың рөлі мен олардың ұрпақтарына әсері жайлы мәселелер ұзақ талқыланып жүр. Донордың жасырын қалуы және донор ұрпақтарының көп болуы әлеуметтік, этикалық және заңдық күрделіліктер тудырады. Осыған байланысты еуропалық бедеу ұрықтандыру ұйымдары донорлардың ұрпақтарының санын шектеу қажеттігін көтеруде. Бұл ұстаным психологтар, заңгерлер және медицина мамандарының назарын аударады.
Негізгі түсіндірме
Әрбір донордан алынған тұқымдар мен аналық жасушалардан туылған балалар санының шектелмеуі генетикалық туыстардың санын бақылаудан шығарады. Мысалы, Нидерландыда анонимді донорлық 2004 жылы тыйым салынды, алайда ескі жазбалар жоқ етіліп, донорларды анықтау қиындаған. Осы жағдай балаларға өздерінің биологиялық ата-аналарын білу құқығының шектелуіне алып келді. Бір донордан 550-600 бала туылған жағдайлар тіркелді, бұл балалардың генетикалық отбасымен байланысын ұйымдастыру мен бақылауды қиындатады.
Донорлық анатомиясы және генетикалық зерттеулер
Донордың жеке басы жайлы ақпараттың жасырын қалуы кей елдерде заңмен қорғалса да, генетикалық зерттеулер мен ДНҚ-талдаулар арқылы оның кім екенін білу мүмкіндігі артты. Мұндай технологиялар донорлық ұрпақтардың өз туыстарын анықтауға мүмкіндік бергенімен, олардың арасында қарым-қатынастарды реттейтін заңдар мен шектеулердің болмауы жаңа мәселелер тудырады.
Контекст және мысалдар
Донорлық және ұрпақ саны көп елдерде кей жағдайларда жүзден астам туысты табу оқиғалары кездеседі. Атап айтқанда, Ерөнхий бір донордан туылған балалардың өмір жаста, тұратын аймақтарында алшақтығы болады. Мәселен, голландиялық Доноркүнд қайраткері Ties van der Meer өзінің 47 жасында бір бауырын ғана тауып, қалған туыстарын іздеуде қиындық көрді. Басқа оқиғаларда адам саны жүздегенге жетіп, бұл донорлық баланың «жаппай өндірілумен» тең екендігін сезінуге әкеледі.
Денсаулық қауіптері мен генетикалық мутациялар
Донордың генетикалық жағдайы үлкен маңызға ие, себебі кейде оның тұқымында қауіпті мутациялар болуы мүмкін. Мысалы, Данияда бір донордан алынған сперма 197 баланың дүниеге келуіне себепші болған, оның ішінде бірнеше баланың қатерлі ісікпен ауырып, кейбірінің өмірден кетуі тіркелді. Мұндай қауіптер донорларды жан-жақты тексеруді міндеттейді, бірақ толық қауіпсіздік кепілдігі жоқ.
Практикалық маңызы
Донорлық ұрпақтардың санына заңдық шектеу қойған елдер арасында Мальта мен Кипр ерекше. Олар бір донордың бір ғана балаға үлес қосуына мүмкіндік береді. Ұлыбритания мен Данияда шектеулер отбасы саны бойынша есептеледі. Мысалы, Ұлыбританияда бір донордың 10 отбасыға ғана үлес қосуына рұқсат берілген. Алайда донорлық материалдар елдер арасында таратылуы бұл шектеулерді бұзып, қолдануда қиындықтар жаратқан.
Еуропалық Ұрықтандыру және Эмбриология қоғамы (ESHRE) осы мәселелерді халықаралық деңгейде шешуді ұсынады. Ұйымның ұсынысы бойынша бір донордан шыққан ұрпақтардың саны ең алдымен 50 отбасыға шектеледі, кейін 15 отбасыға дейін төмендетуге бағытталған. Бұл шаралар генетикалық байланыстарды бақылауға итермелейді және ұрпақтардың құқықтарын қорғауға қызмет етеді.
Алайда қатаң шектеулер донорлық материалдардың тапшылығын туғызуы мүмкін, бұл заңсыз донорлыққа жол ашуы ықтимал. Сондай-ақ донорлық құқықтардың қайтарып алынуы мен қадағалана бермеуі балалар қауіпсіздігі мен құқықтарына әсер етуі мүмкін.
Қорытынды
Донорлық ұрпақтардың санын шектеу – биомедициналық этика мен заң нормаларының негізі саналатын маңызды мәселе. Генетикалық сәйкестік пен биологиялық қарым-қатынасты сақтау, денсаулық қауіптерін азайту, сондай-ақ қоғамдағы әдеттегі және заңды қатынастарды қорғау үшін халықаралық деңгейдегі нақты шектеулер қажет. Еуропалық ұйымдардың ұсыныстары – бұл бағытта алғашқы қадам, алайда толық әрі әділ шешім табу үшін жан-жақты зерттеу мен үйлестіру қажет.
TAGS: донорлық, ұрықтандыру, генетика, баланың құқығы, халықаралық шектеулер, денсаулық қауіптері, биомедициналық этика
Дереккөз: MIT Technology Review
