Жылу толқындарының мидың жұмысына әсері: ғалымдар себебін анықтауда
Лондонды биылғы жазда аса жоғары температуралар шарпып өтті. Батыс Еуропаның көптеген аймақтарында қауіпті жылу толқындары байқалды. Ұлыбританияда маусым айындағы ең жоғары ауа температурасы 36,1 °C ретінде тіркелді, бірақ кейбір деректер бойынша сезімдік температура 39 °C-қа жетті. Бұл көрсеткіштер ел үшін ерекше, өйткені 1991-2020 жылдар аралығында маусым айындағы орташа температура 19 °C болған. Осындай экстремалды жылудың табиғат пен адам денсаулығына, әсіресе менталдық қызметке тигізетін зиянды әсерлері жайлы ойлаудың уақыты келді.
Жылудың ми қызметіне тигізетін әсері
Жылу толқындары адамдардың ақыл-ой қабілетіне кері ықпалын тигізеді. Көптеген зерттеулер адам мінез-құлқындағы өзгерістерді, атап айтқанда ашушаңдық пен агрессияның артуын көрсетеді. Мысалы, Ливерпульдің Liverpool Hope университетінің когнитивтік психологы Кэтрин Томпсон өрт сөндірушілердің жұмысында экстремалды жылудың әсерін зерттеді. Сынақта қызметкерлер жоғары температураға ерікті түрде 15 минут ұшыраған соң зейіндерін шоғырландыру және назарды басқару қабілеттерінің төмендегенін байқаған. Бұл жағдайлар көпшілікке таныс – ыстықта ойшылдықтың бұлыңғырлануы, зейіннің бөлінуі жиілейді. Алайда, салқынданып оңалту шамамен 20 минутқа ғана созылатыны белгілі болды. Бұл зерттеу ұзақ уақытқа созылатын жылу толқынының ағзаға, әсіресе миға нақты қалай әсер ететінін толық түсінуге әлі мүмкіндік бермейді.
Жылу толқындарының контексті мен мысалдары
Жылу толқындары тек қана жай температура мәселесі емес, сонымен бірге көпшілік денсаулығына қауіп төндіретін құбылыс. Кей ірі зертеулер бойынша, психикалық ауытқулары бар адамдар жылудың зиянды әсерлеріне ерекше сезімтал. Мысалы, 2021 жылғы Канададағы рекордтық ыстықта шизофрения дертімен ауыратын адамдардың өлім тәуекелі айтарлықтай артты. Коннектикуттағы Hartford HealthCare ұйымының Heat-Mind зертханасының жетекшісі Джошуа Уортзелдің айтуынша, психикалық денсаулық көрсеткіштері мен ауа температурасының арасындағы байланысты зерттеу маңызды. Оксфорд университетінің зерттеушісі Эмма Лоренс пен әріптестері жүргізген зерттеу жылу толқыны кезінде психикалық аурулар бойынша ауруханаға жатқызылу көрсеткіші орташа есеппен 9,7 пайызға өскенін дәлелдеді.
Балалар мен жастардың әлсіздігі
Зерттеулер ерекше назар аударуды талап етеді, өйткені балалар мен жастар жылудың әсеріне көбірек ұшырайды. АҚШ бойынша жасөспірімдердің (15-24 жас аралығы) суицидтік жағдайлары орташа айлық температураның әрбір қосымша бір градусында 2,97% көбейгені анықталды. Бұл көрсеткіш ересек адамдарға қарағанда екі есе жоғары. Сонымен қатар, балалық шақтағы экстремалды температураға ұшырау ми құрылымының дамуына әсер етуі мүмкін. Мысалы, аса ыстық немесе қатты суық әсерінен нәрестелердің ақ зат құрылымында өзгерістер байқалған, алайда бұл әсердің жеке тұлғаға қалай ықпал етуі толық зерттелмеген.
Практикалық маңызы және қолданылуы
Экстремалды жылу толқындарының адам миына тигізетін әсерін түсіну денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау және төтенше жағдайлар басқармасы үшін аса маңызды. Бұл мәліметтер менталдық ауруы бар адамдарды қорғауға, сондай-ақ климаттық өзгеріс әсерлеріне бейімделу жоспарын құруға көмектеседі. Климаттың жылынуы мен ыстық толқындардың көп еруі адамдардың өмір сүру сапасына, олардың күнделікті іс-әрекеттеріне әсер етеді. Мысалы, ыстықта ұйқы сапасының төмендеуі, әлеуметтік байланыстардың азаюы және физикалық белсенділіктің шектелуі психикалық жағдайдың нашарлауына әкелуі ықтимал. Сондықтан жылу толқындарын басқаруда когнитивтік функцияларды және психикалық денсаулықты қорғау шараларын енгізу өте өзекті.
Қорытынды
Экстремалды жылу бізге жаңа сынақтар әкеледі, оның ішінде адамның ми жұмысына деген әсері маңызды. Ғылым бұл құбылыстың механизмін әлі толық ашса да, жылудың ақыл-ойға, мінез-құлыққа және жалпы психикалық саулыққа маңызды ықпалын жоққа шығаруға болмайды. Климаттық өзгерістер жағдайында жылу толқындарын басқару мен профилактика шараларын жетілдіру керек. Бұл – қоғамның әлсіз топтарын қорғау үшін, әсіресе психикалық ауытқулары бар жандар мен жастар үшін аса маңызды міндет.
TAGS: жылу толқыны, ми жұмысы, психикалық денсаулық, төтенше жағдай, климаттық өзгеріс, когнитивтік функция, балалар денсаулығы
Дереккөз: MIT Technology Review
