Жылдам еритін климат апатын зерттеу әдістері

Климаттың өзгеруі әлемде ең өзекті мәселелердің бірі ретінде тұр. Ол әсіресе Арктика мен субарктикалық аймақтарда, оның ішінде Аляскадағы тұрақты мұз қыртысының (қорғалатын мұз) еруімен айқын көрініс табады. Бұл процесстің қарқыны мен салдары климат апатының күрделілігі мен кең ауқымын сипаттайды. Мұндай жағдайда климат апатын зерттеу әдістері маңызды рөл атқарады, себебі олар бізге болашақ өзгерістерді болжауға және сақтық шараларын әзірлеуге мүмкіндік береді.

Жылдам еритін климат апатын түсіндіру

Қорғалатын мұз – ұзақ уақыт қатып қалған топырақ қабаты, ол Солтүстік жарты шардың 15%-ын қамтиды және шамамен 1,5 триллион тонна көміртек сақтайды. Бұл көміртек мөлшері атмосферадағы көміртектің екі есесіне тең. Бірақ соңғы жарты ғасырда жер бетінің температурасы көтеріліп, өрттер жиілеуде. Бұл факторлар қорғалатын мұздың еруін күшейтіп, онда сақталған органикалық заттардың бөлшектенуіне әкеледі. Нәтижесінде көмірқышқыл газы және метан тәрізді парниктік газдар ауаға таралып, ғаламдық жылынуды одан сайын жылдамдатады.

Алайда, мұзды топырақтың еруі мен оның салдарлары тек көміртек бөлуімен шектелмейді. Табиғаттағы өсімдіктердің «жасылдануы» деп аталатын құбылыс, яғни өсімдіктердің, әсіресе ағаштар мен бұталардың өсіп-өркендеуі көмірқышқыл газын сіңіруге мүмкіндік береді. Мұздың еруі топырақтағы қоректік заттардың қолжетімділігін арттырып, өсімдіктердің өсуіне қолайлы жағдай жасайды. Бұл үдерістер бір-бірімен күрделі араласып, климаттың болашақтағы тепе-теңдігін анықтайды.

Климат апатына қатысты контекст пен нақты мысалдар

Аляскадағы Денали Ұлттық саябағында жүргізілген зерттеулер климаттағы қауіпті үрдістерді қарауға мүмкіндік берді. 2013 жылы осы өңірде шыққан жүздеген мың гектарды қамтыған ашық өрттер топырақтың, оның ішінде қорғалатын мұз қабатының еруіне ықпал етті. Солтүстік Аризона университетінің зерттеушілері өрттің топырақтың терең қабаттарына әсерін бақылап, өрттен кейінгі топырақтағы еру дәрежесін анықтады. Өрттің күшті орындарында топырақтың еріген қабаты бірден екі есе тереңдеп, қорғалатын мұздың жылдам бұзылуын көрсетті.

Бұл зерттеулер өрт пен мұздың еруінің өзара байланысын, сонымен бірге көміртек цикліндегі өзгерістерді нақты көру мүмкіндігін туғызды. Ұлттық саябақ қызметі 2001 жылы орнатқан бақылау торлары арқылы алынған деректер мұз еруінің аймақтық деңгейдегі әсерін зерттеуге жағдай жасады. Зерттеулердің маңыздылығы өрттің және мұздың жоғалуының климатқа тигізетін әсерін айқындау үшін жоғары географиялық ендіктердегі нақты бақылаулардың өте аз болуы еді.

Ғылыми қауымның жағдайға көзқарасы

Соңғы жылдарда жүргізілген зерттеулерден белгілі болғандай, мұздың еруі біртіндеп болмай, кенет басталатын үрдіс болуы ықтимал. Бұл тез әрі көп мөлшерде көміртек бөлуге әкеледі. Осыған байланысты климаттық модельдердің кейбірі көміртек шығарылымының шындыққа жуық емес екенін көрсетеді. Сондай-ақ, мұздың еруінен бөлек, өрттердің жиілеуі және олардың терең өтуі атмосферадағы парниктік газдардың мөлшерін ұлғайтады.

Жоғары ендіктердегі көптеген аудандар көміртек сіңіретін орыннан қайтадан көміртек бөлетін ошақтарға айналған. Эколог ғалымдар Susan Natali және әріптестері іске асырған зерттеулер климаттық өзгерістердің 2 градус Цельсийден асып кетуін шапшаңдатуы мүмкін экожүйелік кері байланыстарды дәлелдеді.

Практикалық маңызы мен қолданылуы

Бұл зерттеулердің маңыздылығы мұзды ландшафттардағы өзгерістерді нақты бақылау арқылы климаттық болжамдардың дәлдігін арттыруда. Климаттық саясатты әзірлеушілер мен экологиялық басқарушылар мұндай мәліметке сүйене отырып, табалдырықтық өзгерістерді алдын-ала анықтап, тиісті стратегиялар құра алады. Мысалы, өрттерді басқару шараларын күшейтіп, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану арқылы климаттық әсерін әлсіретуге басымдық беруге болады.

Сондай-ақ, бұл зерттеулердің нәтижелері климаттық модельдерді жетілдіруде, тиімдірек климаттық сценарийлер жасауға көмектесуде маңызды роль атқарады. Өрттер мен мұздың еруі мәселесіндегі күрделі өзара байланысты ескеру арқылы ғалымдар климаттық қауіп-қатерлердің динамикасын нақтырақ түсінеді, бұл жаһандық жылынын алдын алу жолдарын іздеуде себепші болады.

Қорытынды

Жылдам еритін климат апаты – күрделі, көпқырлы құбылыс. Мұздың еріп, өрттердің жиілеуі климаттық жүйенің өзара байланысын өзгертеді және парниктік газдар көлемін арттырады. Бұл процесстердің өзара әсерін зерттеу жоғары ендіктердегі табиғи экожүйелердің болашағын түсінуге мүмкіндік береді. Климаттың сақталуы үшін мұндай деректер мен бақылауларды жүйелі түрде жүргізіп, ғылыми негізделген экологиялық шараларды қолдану қажет.

Бұл тұрғыдан алғанда, көпсалалы зерттеулер мен нақты бақылаулар жылдам өзгереді табиғат жағдайларын түсінудегі басты кілт болып қала береді.

TAGS: климат өзгерісі, қорғалатын мұз, Арктика, өрттер, көміртек циклі, экология, парниктік газдар

Дереккөз: MIT Technology Review