Ақыл-ойды мәңгілік ету туралы алты асау ой

Адамның өзіндік “мен” сезімі, жеке басының үздіксіздігі және жадының қайда орналасқаны сынды мәселелер ғылым үшін әлі де жұмбақ күйінде сақталуда. Адамның миы – тек салмағы үш паунд болатын және миллиардтаған нейрондар мен триллиондаған нәзік байланыстардан тұратын орган ғана емес, ол сана мен тұлғаны қалыптастыратын күрделі жүйе. Бұл жүйенің үздіксіз қызметі адамның өмірлік бірегейлігін қамтамасыз етеді. Алайда адамның жасы ұлғайған сайын бұрынғы тәжірибесінің көбін ұмытып қалатыны белгілі. Дегенмен, 30, 50 немесе 70 жасында да адам өзін өзгермегендей сезінеді. Осы үздіксіздікті сақтау үшін кейбір технологиялық зерттеушілер ми қызметін өлімнен кейін де сақтап қалудың жолдарын іздестіруде. Оларды «ақыл-ой сақтаушылар» деп атауға болады. Олар миды сұйық азотта мұздатудан бастап, тірі миды толықтыру, еске сақтау деректерін бұлттық серверлерге жазуға дейінгі әдістерді зерттейді. Осы мақалада ми мен сана үздіксіздігін сақтауға бағытталған алты негізгі тұжырымды, олардың жүзеге асу мүмкіндіктерін және қазіргі зерттеулердің практикалық әсерлерін қарастырамыз.

1. Бас ауыстыру

Бас ауыстыру идеясы алғаш рет Эдуард Уайттың тәжірибелері арқылы белгілі болды. Бұл зерттеулер кейбір нейробиологтарға адамды мидың басын бүтін денеге ауыстыру мүмкіндігі бар деген үміт ұялатады. Итальяндық хирург Сержио Канаверо осы бағыттың негізгі жақтаушысы саналады. Ол бір кездері құлдыраған бұлшық ет ауруына шалдыққан Валерий Спиридоновты операцияға қатыстыратын ниет білдірген еді. Маңыздысы, бұл процедуралар сынақ сипатында қалды және екіталай екені аңғарылды. Критиктер бұл операция медицинадан гөрі қылмысқа тән қадам деп санайды, ал ең үздік жағдайда науқастар сақинасыз қозғала алмайтын және өмір бойы тыныс алушылар көмегіне тәуелді болып қалуы мүмкін дейді. Дегенмен, Канавероның айтуынша, жұлын нервтерін қайта қосу мүмкіндігіне қатысты болжамдар өзгереді. Мысалы, Мәскеудегі клиникалық зерттеу барысында үш шошқаның жұлын нервтері қиылып, кейін хирургиялық тәсілмен қайта біріктірілді. Құжаттарға сәйкес, жануарлар қайтадан тұрып, баяу жүріп өтті. Бұл миды басқа денеге ауыстыру теориясын толық растамаса да, оның мүмкіндігі туралы пікірталас басқа деңгейге көтерілді.

2. Ақыл сәйкесушілері (Mindclones)

Өткендегі болжамдар жасанды интеллекттің даму жылдамдығымен қысқа мерзімде жанданды. Мысалы, StoryFile, Afterlife AI және Synthesia секілді қызметтер жеке деректерді, фото мен дауысты өңдей отырып, өз иесінің образын, іс-әрекеттері мен әңгімелерін дәл қайта жасайтын боттар құруға мүмкіндік береді. Әлеуметтік желілерде жасанды бейнелер арқылы жұмыс істеуге бейімделу белең алуда. Мұндай аватарлар көбінесе шынайы тұлғаның бейнесі ретінде қабылданады. 2025 жылы UCLA университетінде өткен іс-шарада Родтблатттың цифрлық бейнесі «Marvatar» экранда жеке адам секілді сөйлеп, өзімен өзара әрекеттесіп, адамдардың эмоциясын туғызған. Бірақ бұл аватарлардың шынайы өзіндік сананың бар екендігін дәлелдеу әлі мүмкін емес. Ғалымдар сананы анықтау әдісін әзірлеген жоқ, сондықтан мұндай цифрлық тұлғалардағы шынайы “мен” жайлы пікір әркімнің қабылдауы бойынша қалыптасады.

3. Ми банкасындағығы өмір

Ғылым мен технология фантастика аспектісі зор бұл бағыт миды өлімнен кейінгі ағзадан жеке алып, оттегімен қамтамасыз етуге бағытталған. АҚШ-тағы Bexorg компаниясы өлі донорлардың миын арнайы рөлдерде сақтап, оны жасанды қанмен қамтамасыз етеді. Мұндай «тірі» ми модельдері дәрі-дәрмек зерттеуінде жануарлардан гөрі сенімді әрі тиімді кезінде саналады. Мысалы, Алцгеймер ауруына арналған дәрілердің тікелей миға тигізетін әсерін байқауға мүмкіндік береді. Дегенмен, қазіргіше мидың электрикалық үйлесімді функциялары жоғалған және шынайы сана бөлшектері байқалмайды. Бұл жүйеде ми тек метаболикалық тұрғыда тіршілігін сақтайды, есептелгендей бір тәуліктен артық қолдана алмайды. Компания алдағы уақытта екі аптаға дейін сақтау уақытының ұзартылуын мақсат еткен.

4. Миды кезең-кезеңімен ауыстыру

Бұл бағыт соққан мидың зақымдарын емдеуге бағытталған, бірақ оның мақсаты толық жасуша ауыстыру арқылы ми жасарып, қызметін қалпына келтіру. Француз нейробиологы Жан Хебер, «Жасушаны ауыстыру арқылы қартаюды жеңу» атты еңбегінде мидың зақымданған жерлерін кішкене бөліктермен жаңалау қажеттігін айтады, себебі осылайша мидың өзгерген құрылымға бейімделуі оңайырақ. Қазіргі таңда ARPA-H агенттігі бұл тәсілді қолдауда және дамытуде. Ғалымдар жас мидың функционалды бөліктерін, адамның даму кезеңіндегі кортекс тінін лабораторияда өсіруді көздейді. Алайда мұндай ауыстыру бөлімінің мидың естеліктерін, бейімділігін толық қайта жасай алатыны белгісіз. Үшіншіден, мұндай емдеуді адамға қолданудың технологиялық негізін салу үшін алдағы бес жыл ішінде эксперименттер ұйымдастырылмақ.

5. Миды цифрлық түрде көшіру

Бұл бағыт «коннектомик» деп аталатын, жүйке байланыстарын толық карталау және модельдеу зерттеулерінің биік нүктесі саналады. Бірнеше жыл бұрын электрон микроскоппен жәндіктердің миы қабат-қабат оқылып, 139 мыңнан астам нейрон мен 50 миллионға жуық синапс бейнеленді. Мұндай толық анализ энергия үнемдейтін, нақты ми қызметіне ұқсас есептеу бағдарламаларын жасауға жол ашады. Біраз зерттеушілер осы жолмен үздіксіз «ми эмуляциясы» немесе «миды жүктеу» идеясын дамытуды көздейді. Бұл адам мидың бөлшектелген және сандық нұсқасы шынайы жеке тұлғаның естеліктері мен санасын толық қайта тірілте алады деген ой. Дегенмен, мұндай технологиялар қазіргі адамдар үшін емес әрі оны дамыту ұзақ жылдар алады.

6. Миды толық және жартылай діңгек ретінде сақтау

Бұл бағыт зерттеулердің енді ғана жандануында. Мидың метаболикалық қызметін сақтай отырып, оның жүйке импульстерінің үйлестірілген жұмысы қайта қалпына келтірілсе, бұл адам санасын, өмірлік функцияларын ұзақ мерзім сақтауға мүмкіндік тудырады. Бірақ мұндай нәтижелер әлі тәжірибе деңгейінде және толық түсінікті зерттеулер мен этикалық ұсыныстарды қажет етеді. Саналы өмір үлгілерін қалыптастыру үшін заманауи әдістер жетілдірілуде.

Практикалық маңызы

Жоғарыда келтірілген алты әдістеме – адам ақыл-ойының сақталуы мен қалпына келуіне жаңа перспективалар ашады. Медициналық ұйымдар инсульт, нейродегенеративті кеселдерін емдеуде миды алмастыру технологиялары мен жасуша терапиясын дамытып, өмір сапасын арттыруға жол салуы мүмкін. Жасанды интеллект пен цифрлық аваттар адамдардың ескеру функцияларын сақтап, оларды әлеуметтік және эмоционалдық қолдау үшін қолданылуда. Бұл тәсілдер олардың саны мен дамуы медициналық тәжірибеден бастап, заң мен этикаға дейін өзгерістер тудыруда. Адам санасын толық цифрландыру және сананы «жүктеу» бағыттары қазіргі ғылыми-теориялық философиялық және технологиялық дебаттардың негізгі тақырыбына айналған.

Қорытынды

Адам ақыл-ойын мәңгілік ету идеялары зерттеушілер мен технологтардың шексіз қиялын оятады. Өзгермейтін тұлға сезімін сақтап қалу – ғылыми, медициналық және философиялық міндет болып тұр. Биологиялық миға жасалатын операциялардан бастап, жасанды интеллектпен қиыстырылған виртуалды бейнелер мен миды толық цифрлық көшіруге дейінгі технологиялар әр саладан мамандарды жұмылдыруда. Әжігерлер әлі де көптеген техникалық және этикалық сұрақтардың қайшылығына тап, бірақ зерттеулер адамзаттың ақыл-ойы мен есте сақтау мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған. Бұл бағыттағы жұмыстар адамның саналы өмірінің әрі қарайғы дамуына ықпал етеді.

TAGS: ми, саналы өмір, жасанды интеллект, нейробиология, миды сақтау, ми ауыстыру, цифрлық эмуляция

Дереккөз: MIT Technology Review